Artikel Houding en Gedrag aanpakken doe je zo

Gedrag en veiligheid

Verslag van een levendige discussie naar aanleiding van de vraag Gedrag, wat is het?

DOOR JOS VILLEVOYE EN RICK VAN DER HEIDE

Daar zitten we dan, Jos en Rick. Nog maar amper een week geleden hebben
we elkaar live ontmoet op de redactievergadering van De Veiligheidskundige.
Daarvoor wat vluchtige contacten via LinkedIn; duimpje omhoog voor een post
en een gelegenheidscommentaar hier en daar. Nu zitten we om negen uur in de
ochtend aan de verse muntthee in een Van der Valk hotel in Utrecht en gaan we
het over gedrag en veiligheid hebben. Het leek de uitgever van dit blad een goed
idee om een artikel te schrijven vanuit de redactie nadat ze de ‘chemie’ tussen ons
had geobserveerd: ‘Daar wil ik wel meer van horen’. Het was haar al snel duidelijk
dat we allebei een duidelijke mening hebben over het onderwerp en voordat we
het door hadden waren de toezeggingen gedaan en was de deadline vastgesteld.

denkt dat hij er wel iets van weet en iets mee kan. Het is een complexe materie met een schijnbaar lage
drempel om ermee aan de slag te gaan.

Rick en Jos, wie zijn zij?

Rick heeft onlangs een opleiding
tot professioneel coach afgerond,
met een heldere missie: ‘coachvaardigheden
in het veiligheidskundig
vakgebied introduceren’. Rick gaat
tot het gaatje om binnen organisaties
eventuele collectieve weerstand om
te buigen naar wederzijds begrip, om
een gevoel van onvermogen bij individuen
en groepen te transformeren
naar een bron van vaardigheid en
vooral zijn passie en overtuiging met
iedereen te delen.
Jos is een realist. Hij is ook veiligheidskundige
in hart en nieren en
geestelijk vader van Veiliggeit®.
De vraag die tijdens de redactievergadering
alles in gang zette
was: gedrag…wat is veilig gedrag
en moeten we er als blad aandacht
aan besteden? De eerste reactie
was een gelijkgestemd “Ja!”. Ieder
van ons merkt dat gedrag hot is
en steeds prominenter aanwezig is
binnen organisatie. Als je niet zelf als
organisatie met gedrag aan de slag
wilt, is de kans groot dat de markt
het alsnog van je gaat vragen.
Zienderogen groeit het aanbod aan
veranderprogramma’s, normeisen,
trainingen, spelvormen, boeken
en wetenschappelijke artikelen
die ingaan op het ontwikkelen en
bestendigen van veilig gedrag. Het
aanbod is groot. De kwaliteit varieert
enorm. De toepasbaarheid spreekt
niet voor zich. Toch – zoals wellicht
gebruikelijk bij een ‘hype’ – lijkt de
leek daar niet gevoelig voor. Iedereen
‘Wie slechts
een hamer heeft,
behandelt alles
als een spijker’
ABRAHAM MASLOW
Zijn missie is ons met de voetjes op
de vloer te zetten; ons een spiegel
voorhouden en nadenken over waar
we nu toch allemaal mee bezig zijn.
Jos heeft van nature een hoge sensitiviteit
voor gedrag, gedragsverandering
en leercurves van mensen.
Als je ons kort zou willen typeren
dan zou dit aardig in de richting
26
DE VEILIGHEIDSKUNDIGE 03 2018
komen: Rick richt zich op het bestendigen
van zinvol gedrag, daar waar
Jos liever onzinnig gedrag de wereld
uit helpt. We zijn als het ware twee
zijden van één medaille.
Hieronder volgen een paar van de
inzichten die we met elkaar hebben
gedeeld en waarvan we denken dat
ze de doorontwikkeling van gedragsverandering
ten goede komen.
Pijn, angst en ongemak
Iedereen heeft het recht op pijn,
angst en ongemak. Dat klinkt
wellicht ietwat raar in de oren, maar
in essentie is het niet vreemd. Onze
emoties zijn namelijk waarschuwings-
en verwerkingsprocessen die
iedereen op zijn tijd moet (en mag)
doorlopen. Gedragsverandering
heeft niets te maken met mensen
vertellen dat dit niet-productieve
emoties zijn. Het helpt ook niet (hoe
goed bedoeld dan ook) om een persoon
gerust te stellen door te zeggen
dat hij NIET bang hoeft te zijn, of dat
hij het juist WEL kan. Het is niet aan
jou om dat te vertellen, het is aan de
ander dat te ervaren. In de praktijk
wordt de ruimte voor die ervaring te
veel weggenomen.
Drama
Soaps zijn uitvergrotingen van het
drama in ons leven. Net als in een
goede soapserie, zit het leven vol met
acteurs die personages neerzetten.
De voornaamste personages zijn de
redder, het slachtoffer en de aanklager
(de drama-driehoek). Alle drie
de personages zijn in essentie een
façade, een spel en soms een (voor
het gevoel) noodzakelijk kwaad.
Wij zien te veel managers reddertje
spelen. Daar zitten slachtoffers en
aanklagers niet op te wachten. Zij
zoeken een HELD: iemand die het
drama omzet in een overwinning.
Belemmerende overtuigingen
Belemmerende overtuigingen hebben
we allemaal, zo ook wij. Het zijn
meningen of ideeën die ons ‘helpen’
de wereld om ons heen te beleven en
vooral te verklaren: ‘ach dat is Jan,
die wil niet veranderen’ of ‘ja maar…
dat kan ik niet, dat lukt mij nooit’.
Hoe langer we met deze verklaring
in ons hoofd lopen hoe meer deze tot
een ‘waarheid’ verwordt. De positieve,
constructieve (vaak tegenovergestelde)
gedachte wordt daardoor
verdrukt (‘Jan heeft gewoon wat
meer tijd nodig’ en ‘ik kan het altijd
proberen’).
Belemmerende gedachten zijn houdbaar
tot ze gaan kriebelen, jeuken,
irriteren en je er ’s nachts van wakker
ligt. Dan wordt het lastig, want
Jos Villevoye en Rick van der Heide na de eerste live ontmoeting tijdens de
redactievergaderig van De Veiligheidskundige.
27
je wilt de situatie veranderen maar je
hebt jezelf toch al die tijd overtuigd
dat ‘Jan niet te veranderen is’ en
‘dat proberen geen zin heeft’. Zo is
langzaam een blokkade ontstaan die
hardnekkig stand kan houden. Op
die manier ontstaan veel (schadelijke)
impasses in gedrag. Personen die
anderen willen veranderen, wijzen
de ander op zijn waarneembare
‘opmerkelijke’ gedrag; of is het zo
dat ze worstelen met hun eigen
belemmerende overtuigingen?
Begrip en goedkeuring
De grens tussen begrip en goedkeuring
is er een om heel goed te
bewaken. Veel van ons gedrag is – als
je er maar goed en lang genoeg
onderzoek naar doet – te verklaren
en daardoor te begrijpen. Je begrijpt
bijvoorbeeld waarom je collega boos
is over een akkefietje en een paar
dagen ‘de kont tegen de krib gooit’
en zichtbaar en hoorbaar loopt te
mopperen; je keurt het echter niet
goed…na verloop van tijd moet hij
weer constructief worden. Niet al het
gedrag waar begrip voor kan worden
opgebracht is echter (in morele zin)
goed te keuren. In de praktijk wordt
gedrag, vaak nog te veel, te vaak en
te lang geduld, met het gevaar dat
het daarmee impliciet goedgekeurd
of geaccepteerd lijkt. Bedenk dat
oud, aangeleerd gedrag afleren meer
energie en tijd kost (als dat überhaupt
ooit lukt) dan nieuw gedrag
aanleren. Probeer het dus in één keer
goed te doen en wees eenduidig in
het stellen van grenzen.
Gedrag als excuus
Gedrag is wat ons betreft het sluitstuk
van veiligheidsmanagement.
Aandringen en -sturen op veilig
gedrag als excuus voor gebreken
in techniek en organisatie is te
gemakkelijk. Het is ook te kort door
de bocht om bij ongevallen alleen
‘gedrag’ als directe oorzaak te benoemen;
bij elk ongeval zijn mensen
betrokken en die ‘gedragen’ zich per
definitie. We kennen gevallen waarin
zelfs wordt geconcludeerd: ‘hij had
daar niet mogen staan’ (!). Eigenlijk
hangt alles samen met gedrag.
Gedrag van de ontwerper bepaalt
de geschiktheid en betrouwbaarheid
van de techniek. Gedrag van de
KAM-coördinator bepaalt de geschiktheid
en betrouwbaarheid van
de organisatie. Gedrag wordt wat
ons betreft te veel en te vaak ge- en
misbruikt als factor bij de uitvoering
en te weinig als factor bij de voorbereiding.
Via de voorbereiding kan
gedrag immers het gedrag van de
uitvoering in positieve of negatieve
zin sturen.
Voorbeeld, coach of mentor
Aanleren of ombuigen van gedrag
kan vanuit verschillende rollen
worden benaderd. In de voorbeeldrol
straal je vooral uit hoe jij denkt dat
je zaken doet en hoe herkenbaar en
‘Mensen veranderen
eerder door de
redenen die ze zelf
hebben ontdekt
en opgesomd, dan
door redenen die
door anderen zijn
opgesomd’
BLAISE PASCAL
De ‘chemie’ tussen
Jos Villevoye en
Rick van der Heide
liep door tot op de
parkeerplaats.
28
DE VEILIGHEIDSKUNDIGE 03 2018
betrouwbaar je daar in bent. Mensen
pikken het op of niet. Hoe dan ook:
je hebt de aandacht en je prikkelt of
inspireert. De meeste mensen die dit
positief oppikken, bewonderen je
voorkomen en praten over je gedrag,
maar doen er niet altijd gelijk zelf
actief iets mee. Sommige van die
mensen benijden je gedrag; ze willen
iets ‘kunnen’ wat jij ook ‘kunt’. Als
je in zo’n geval wordt benaderd met
een hulpvraag, heb je de keuze om
als coach óf als mentor tereageren.
Als coach ga je helpen iemand zijn
belemmerende overtuigingen te herkennen
die veroorzaken dat iemand
denkt een verandering niet zelf te
kunnen bereiken. Daarbij ga je samen
zoeken naar nieuwe, eigen manieren.
Als mentor verklap je je ‘kneepjes’ en
nodig je de ander uit daar eens mee
te oefenen. Alle vormen (voorbeeld,
coach en mentor) leiden tot resultaat
en wellicht zit de kracht vooral in de
juiste combinatie en dosering van die
drie rollen om dat resultaat te bestendigen.
In de praktijk wordt volgens
ons te veel van voorbeeldgedrag
alleen verwacht en wordt de coachrol
vaak verward met de mentorrol.
Vragen en vertellen
Verschillende onderzoeken wijzen
uit dat vragen stellen de betere
basishouding is bij samenwerking,
gedragsverandering en bestendiging
van relaties in het algemeen. Te veel
vragen stellen kan echter ook irritatie
opwekken bij je gesprekspartner;
soms is er ‘gewoon’ behoefte aan
(simpel) antwoord: ‘vertel het nou
maar!’. Een goede vraag hoort echter
geen schijnbeweging of ontwijkende
actie te zijn; in tegendeel! Een goede
vraag is een trigger waar – als je hem
goed tot je laat doordringen – vanzelf
een richting of antwoord in verborgen
zit die de aandachtige luisteraar
zelf kan ontdekken. Toch is in
sommige gevallen ‘vertellen’ de meer
‘Als je iemand
behandelt zoals hij
is, dan zal hij blijven
zoals hij is. Als je
iemand behandelt
alsof hij was wat hij
zou zijn, dan wordt
hij zoals hij zou
kunnen zijn’
JOHAN WOLFGANG VON GOETHE
TIPS EN TRICKS
Samenvattend willen we jullie als lezers de volgende
suggesties meegeven:
Richt je bij gedragsverandering minder op mutatie
van gedrag en meer op transformatie van gedrag;
Houd oog voor de randvoorwaarden voor
gedragsverandering en de invloed van de
omgeving;
Pak het gedrag in de keten aan en niet zozeer
alleen het gedrag van een groep of een individu;
Erken je eigen tekortkomingen voordat je met het
gedrag van iemand anders aan de slag gaat;
Kies voor de juiste rol (of combinatie van rollen) bij
de juiste situatie en bij de juiste persoon.
geschikte vorm; vooral als het gaat
om grenzen stellen. De juiste balans
hierin vinden en hanteren is wellicht
één van de lastigste opgaven voor
ons allemaal. Wij denken te moeten
vaststellen dat er in de praktijk naar
onze smaak nog steeds te veel wordt
gekozen voor vertellen in plaats van
vragen.
Jezelf blijven
Als je met gedragsverandering aan
de slag gaat, is het belangrijk vooral
je ‘betere’ zelf te ontdekken. Probeer
geen ander mens te worden, maar
probeer je gedrag anders in te zetten
en te doseren. Als je je realiseert dat
in iedere valkuil een kracht schuilt,
ben je al een heel eind op weg; kijk
niet naar wat er ‘niet goed’ is, maar
onderzoek vooral hoe het beter
kan…al is het maar een beetje.
Wat motiveert je meer: iets afbreken
of iets opbouwen? Je kunt in
verschillende situaties ook ander
gedrag vertonen. Of je niet eens zo
anders gedragen, maar door de juiste
aanpak toe te passen op het juiste
moment in de juiste dosering, heb je
heel wat veranderd.
Wij denken nog te vaak te zien
dat – vooral onervaren managers
en veiligheidskundigen – mensen
daadwerkelijk anders willen laten acteren
en (on)bewust (en meestal goed
bedoeld) hun eigen overtuigingen
‘opdringen’ om dit gedaan te krijgen.
De oplossing ligt ook hier weer in
het midden. Zoek de dialoog op en
laat iedereen zelf zijn eigen ‘betere’
zelf ontdekken.
29
DE VEILIGHEIDSKUNDIGE 03 2018

Leave A Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *